Psychologia Elastycznych 50+

Koncepcja badań i analiz psychologicznych projektu

Elastyczne formy zatrudnienia w tej części badań są traktowane jako alternatywa dla podejmowania zatrudnienia w pracy tradycyjnej.

Grupą badawczą stanowią osoby bezrobotne zarejestrowane w Powiatowych Urzędach Pracy z terenu Małopolski, po 50 roku życia.

Główne problemy badawcze analizowane w trakcie wywiadów pogłębionych dotyczą:

-         przyczyn i trudności w podjęciu zatrudnienia

-         kosztów psychologicznych poszukiwania pracy

-         doświadczanego wsparcia społecznego

-         treści i kształtu kontraktu psychologicznego

-         możliwości podjęcia pracy w elastycznych formach zatrudnienia

-         posiadanych zasobów osobistych, w tym posiadanych kwalifikacji i kompetencji zawodowych

-         elastyczności personalnej

-         postaw wobec pracy

-         poczucia własnej skuteczności

W tym celu powstały autorskie narzędzia diagnostyczne.

Narzędzia badawcze

Celem przeprowadzonego badania była diagnoza możliwości podjęcia elastycznych form zatrudnienia wśród osób 50+ oraz diagnoza postaw tych osób wobec elastycznych form zatrudnienia i integracji zawodowej. W badaniu udział wzięło 100 osób bezrobotnych w wieku powyżej 50 lat z województwa małopolskiego. Największą liczbę osób badanych stanowiła próba licząca 50 lat. Wykorzystaną techniką badawczą był wywiad kwestionariuszowy, który składał się z trzech głównych części: formalno-ewidencyjnej, pytań kwestionariuszowych oraz metryczki. W wywiadzie użyto pytań zamkniętych, otwartych i półotwartych. Zastosowano również pytania w formie tabelarycznej oraz rangowanie.

Badani to najczęściej osoby z wykształceniem zasadniczym zawodowym lub średnim. Zaledwie 6% respondentów ma wykształcenie powyżej średniego, a 14% to osoby z wykształceniem podstawowym.

Badani obecnie nie pracują zawodowo, są zarejestrowani w Powiatowych Urzędach Pracy na terenie małopolski. Badani pracowali w różnych miejscach i wykonywali różne zawody. Co piąty respondent pracował wcześniej u dwóch pracodawców, 18% wykonywało pracę na rzecz trzech pracodawców, a 17% zmieniało cztery miejsca zatrudnienia. Tylko 3 osoby zadeklarowały, że nigdzie dotąd nie były zatrudnione. Można więc przyjąć, że cała próba miała w przeszłości doświadczenie pracy zawodowej, a uzyskane wyniki odzwierciedlają bardziej deklaracje oparte na doświadczeniach niż wyobrażeniach badanego.

Badani pracowali w różnych zawodach, choć zdecydowaną większość wśród osób badanych stanowią pracownicy fizyczni. Są wśród nich ślusarze, pracownicy budowlani, tokarze, kierowcy, magazynierzy i sprzątaczki. Badani pracowali również jako sprzedawcy, pracownicy biurowi, nauczyciele, a także osoby, które prowadziły wcześniej własną działalność gospodarczą.

Zdecydowana większość, 67% respondentów to osoby będące w związkach małżeńskich, 18% to osoby rozwiedzione, a 8% to wdowcy lub wdowy, 7% badanych nie zawarło związku małżeńskiego. Zdecydowana większość wśród badanych, bo aż 42% ma dwoje dzieci, 19% ma ich troje. Osoby będące rodzicem jednego dziecka stanowią 13% badanej próby, taki sam odsetek badanych w ogóle nie ma dzieci. Identyczna liczba osób wśród badanych posiada czworo lub więcej dzieci - 13% ogółu respondentów. Większość badanych, którzy mają dzieci w tym momencie swojego życia ich nie utrzymuje - 60% ogółu respondentów.

Próba badawcza w całości zamieszkuje województwo małopolskie, większość - 40% zamieszkuje duże miasto.

Swój stan zdrowia osoby po 50 roku życia w większości - 40% oceniają jako przeciętny, 39% twierdzi, że jest on dobry. Tylko 8% badanych uważa swój stan zdrowia jako bardzo dobry, a 11% oceniło, że jest on zły.

Podsumowując kwestię doboru próby, należy podkreślić, iż całość prowadzonych analiz dotyczy problemu bezrobocia osób w wieku powyżej 50 lat mieszkających w województwie małopolskim. Niniejszą próbę stanowią więc osoby bezrobotne regionu Małopolski – mężczyzn w wieku 50-65 lat i kobiet w wieku 50-60 lat. Przedziały wiekowe odwzorowują formalny wiek przedemerytalny, produkcyjny, odpowiednio u mężczyzn i kobiet, na podstawie obowiązujących w kraju regulacji prawnych. Przy warstwowaniu uwzględniono poziom bezrobocia osób po 50 roku życia w poszczególnych powiatach województwa.

Dla każdego przewidzianego respondenta wydrukowano kartę doboru odpowiadającą próbie „bezrobotni zarejestrowani w powiatowym urzędzie pracy” zawierającą opis cech respondenta. Oprócz płci i wieku podano powiat zamieszkania respondenta. Nie wyróżniono warstwy wsi ani miast. Dobór do próby jest więc doborem celowym ze wskazanymi cechami, na podstawie rozkładu osób po 50 roku życia zamieszkujących region Małopolski, zgodnie z bazą Głównego Urzędu Statystycznego w Krakowie oraz statystyką osób zarejestrowanych we wszystkich powiatowych urzędach pracy z województwa małopolskiego jako osoby bezrobotne, proporcjonalnie odwzorowując poszczególne powiaty Małopolski.

Tło teoretyczne

Alternatywne formy zatrudnienia jako znak czasu i przejaw zmian dokonujących się na rynku pracy, wydają się być jedną z największych „rewolucji” w psychologii pracy. Zmieniają bowiem zupełnie perspektywę patrzenia na przyszłość zawodową człowieka i jego funkcjonowanie, w innych, niż dotychczas opisywane w literaturze przedmiotu warunkach zatrudnienia. Alternatywne formy zatrudnienia stają się coraz bardziej popularne, co wynika z istotnych zmian wymagań rynku pracy i zmian w istocie i charakterze samej pracy. 

Pojęcie nietypowych (nietradycyjnych, niestandardowych, elastycznych, alternatywnych, czasowych, zewnętrznych) form zatrudnienia stosowane jest do określenia zatrudnienia w innej formie niż tradycyjna. Termin ten obejmuje zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy i na czas nieokreślony, z ustalonym jednozmianowym, ośmiogodzinnym dniem pracy, trwające od poniedziałku do piątku, wykonywane w siedzibie pracodawcy.

W związku z szeregiem kontrowersji wokół alternatywnych form zatrudnienia, ich specyfiki i negatywnych konsekwencji, uznaję, że są one doskonałym rozwiązaniem dla pewnych grup społecznych, w pewnym okresie ich życia. Elastyczne formy pracy dedykowane są w szczególności do następujących odbiorców: osób bezrobotnych, zwłaszcza osób młodych i samotnie wychowujących dzieci oraz osób po 50 roku życia, które pracę traktują zarówno jako dodatkowe źródło utrzymania, jak i wszystkich tych, którzy oprócz zarobkowania mają inne ważne obowiązki kolidujące z zatrudnieniem; osób niepełnosprawnych, szczególnie tych, które ze względu na swoja niepełnosprawność nie mogą świadczyć pracy poza miejscem zamieszkania; osób kontynuujących naukę, które chcą pogodzić pracę z możliwością kształcenia lub samokształcenia oraz z polepszaniem swoich kompetencji; osób które są bierne zawodowo na skutek braku pracy odpowiedniej do ich indywidualnej sytuacji; osób wysoko wykwalifikowanych i mocno zaangażowanych w pracę zawodową; oraz osób wykonujących niszowe zawody np. renowator zabytków; fizyk jądrowy itp. Elastyczne formy zatrudnienia są ciekawą alternatywą dla osób bezrobotnych z terenów wiejskich, gdzie dostęp do pracy jest ograniczony.

Oczywiście w tym miejscu można by wymienić jeszcze wiele grup, albo powiedzieć po prostu, że jest to forma zatrudnienia dobra dla każdego, kto zechce w niej pracować. Elastyczne formy zatrudnienia, jak wszystko na ziemi, mają też swoje plusy i minusy – mocne i słabe strony. Jakkolwiek, warto podkreślić, że wymagają od pracownika umiejętności dostosowania się do zmian, elastyczności w funkcjonowaniu.

Osoby podejmujące pracę w elastycznych formach zatrudnienia powinny mieć ku temu odpowiednie predyspozycje. Praca elastyczna wymaga od pracowników umiejętności przystosowania się do często zmieniających się warunków pracy, ale także do niepewności wynikającej z elastycznego zatrudnienia oraz niestabilności osiąganych dochodów. Pracownicy powinni posiadać umiejętność aklimatyzowania się w nowym środowisku, szybko dostosowywać się do zmian, umieć nawiązywać nowe relacje i radzić sobie w różnych sytuacjach społecznych. Elastyczne formy zatrudnienia wykorzystują zatem te umiejętności, które z uwagi na bagaż doświadczeń podsiadają przede wszystkim osoby dojrzałe, w wieku średnim!

W tym miejscu można by wymienić szereg cech i mocnych stron osób w tak zwanym średnim wieku. Najważniejsze zmiany zarówno te biologiczne, jak i psychologiczne, przedstawiono na podstawie opracowania Bee, H. 1998, Psychologia rozwoju człowieka. Jakkolwiek, jednym z tych idealnych rozwiązań, z uwagi na potencjał osobisty, często niedoceniany przez same osoby 50+, jest ich dyspozycja psychiczna do podjęcia zatrudnienia w elastycznych formach zarobkowania!

Większość dorosłych ulega mitom, że w wieku średnim znacznie pogarsza się funkcjonowanie fizyczne i intelektualne, podczas, gdy zmiany te są w rzeczywistości niewielkie. Niestety siła sugestii o niskim swym potencjale powoduje w konsekwencji niewykorzystywanie własnych możliwości i rezygnację z podejmowania na przykład pracy w elastycznej formie zatrudnienia, z uwagi na przekonanie, że się do niej zwyczajnie nie nadajemy (słynne stwierdzenie „jestem na to za stary(a)”).

Zmiany w rozwoju fizycznym i potencjale osobistym. Menopauza pojawia się zwykle około 50 roku życia, co jest konsekwencją zmian hormonalnych. Wbrew krążącym opiniom nie wywołuje ona wzrostu żadnych symptomów psychicznych. Jest oczywiście związana z doświadczeniem lękowym, podobnie jak faza dojrzewania u nastolatków, ale owe obawy bardziej wiążą się z samymi zmianami, jakie obserwujemy w ciele, aniżeli w funkcjonowaniu emocjonalnym czy intelektualnym.

Dorośli w wieku średnim doświadczają o wiele mniej wszelkiego rodzaju zaburzeń emocjonalnych niż młodsi dorośli. Zdolności poznawcze ogólnie pozostają na dobrym poziomie w tym okresie, choć obserwuje się ich pewnego rodzaju spowolnienie, spowodowane najprawdopodobniej procesem starzenia się organizmu, co wpływa na umiejętności wymagające szybkości, jak również umiejętności nietrenowane. Pojawia się pewna utrata szybkości i zdolności zapamiętywania, jednak w większości aspektów jest ona niewielka i niewidoczna wcześniej, niż pod koniec wieku średniego (na początku wieku starczego). Produktywność twórcza nadal pozostaje na wysokim poziomie w tym okresie.

Zadowolenie z pracy w wieku średnim osiąga najwyższą wartość, a jakość wykonywanej pracy pozostaje na wysokim poziomie. Jednak życie zawodowe przestaje być rzeczą najważniejszą, a satysfakcja zawodowa jest słabiej związana z ogólną satysfakcją życiową. Ludzie w wieku średnim na różne sposoby przygotowują się do odejścia na emeryturę, nie tylko poprzez snucie związanych z nią planów, ale również poprzez stopniowe ograniczanie godzin pracy. 

Pod wieloma względami życie w wieku średnim jest o wiele mniej stresujące i znacznie bardziej szczęśliwe, aniżeli we wcześniejszym okresie dorosłości. Zadowolenie z pożycia małżeńskiego jest w tym okresie zwykle większe niż wcześniej. Dzieje się to głównie za przyczyną spadku problemów i negatywnych reakcji. Większość ludzi w wieku średnim zostaje dziadkami, zaczynają więc opiekować się z jednej strony swoimi rodzicami, z drugiej strony pomagają swym dzieciom, zatem potrzebują takiej pracy, która umożliwi im względnie godne zarobkowanie, pozwalając przy tym godzić życie rodzinne i zawodowe.

Większość obaw związanych z gorszym funkcjonowaniem osób po 50 roku życia jest zupełnie nieuzasadniona i należą one do tak zwanych mitów i stereotypowych przekonań, które towarzyszą niestety i osobom 50 plus, i pracodawcom, i przedstawicielom instytucji pomocowych.

Wyniki badań

 Badania przeprowadzone zostały na próbie 100 osób bezrobotnych w wieku 50-60 roku życia, zamieszkałych na terenie województwa małopolskiego, z czego 60% respondentów stanowiły kobiety. Celem badania była analiza funkcjonowania osób w tym przedziale wiekowym, z uwzględnieniem wybranych zmiennych psychologicznych, w aspekcie możliwości podjęcia elastycznego zatrudnienia. Badania zostały przeprowadzone techniką wywiadu kwestionariuszowego.

Poniżej przedstawione zostały wybrane analizy badawcze.

Przyczyny poszukiwania pracy. Badając przyczyny poszukiwania pracy wśród najczęściej wymienianych powodów był nakaz ze strony instytucji pomocowych, ponad dwie trzecie respondentów wskazała tą odpowiedź. Dodatkowo jedna trzecia wskazała obawę przed brakiem środków do życia. Nie bez znaczenia dla takiego stanu rzeczy jest poziom wykształcenia oraz charakter wykonywanej dotychczas pracy. Praca dla badanych może mieć bardziej charakter instrumentalny, być utożsamiana z koniecznością, przymusem spowodowanym pozyskaniem środków do życia.

Warto podkreślić fakt, że w drugim wskazaniu przyczyn poszukiwania pracy, aż jedna czwarta respondentów wskazała na możliwość zdobycia nowych doświadczeń i dalszej nauki, tą samą przyczynę podało 37,5% respondentów jako wskazanie trzecie. Biorąc pod uwagę specyfikę elastycznych form zatrudnienia oraz liczbę wskazań przemawiającą za chęcią rozwoju u osób po 50 roku życia, mogą one stać się jedynym z lepszych instrumentów walki z bezrobociem, dzięki któremu można połączyć kilka korzyści: edukację z pracą zarobkową oraz obowiązkami opieki nad osobą zależną w życiu prywatnym.

Wśród podawanych powodów niepowodzenia na rynku pracy (oprócz wieku, które zajął pierwsze miejsce), dlaczego osoby po pięćdziesiątym roku życia nie mogą znaleźć pracy, drugie miejsce zajęła odpowiedź o braku odpowiedniego wykształcenia - 16,1%, na piątym miejscu znalazły się zbyt niskie kwalifikacje - 7,6%, małe doświadczenie stanowiło 1,1% odpowiedzi, co ciekawe jako mocną stronę osób po 50 roku życia 68,7% wskazało doświadczenie. Potrzebę kształcenia oraz szkolenia osób bezrobotnych po 50 roku życia sygnalizuje 33% ankietowanych, podkreślając, iż nie mogą znaleźć pracy ze względu na zdezaktualizowane kwalifikacje. Pośród słabych stron pracowników 50+ to właśnie brak kwalifikacji i wykształcenia wskazywane są jako jedne z najczęstszych odpowiedzi. Zdrowie oraz wiek wysuwają się na prowadzenie, ale to czynniki, na które nie mamy wpływu, co świadczy o zewnątrzsterowności badanych.

Elastyczne formy zatrudnienia są rozwiązaniem dla osób, które ze względu na swoją sytuację rodzinną nie mogą podjąć zatrudnienia w tradycyjnych formach pracy, szczególnie dla tych osób, które mają pod swoją opieką osobę zależną. Tę właśnie przyczynę w podjęciu zatrudnienia podało 3,3% respondentów. Alternatywne formy zatrudnienia mogą być pomocne dla osób, które na skutek bardzo dużej przerwy w pracy zawodowej - 2,2% nie mogą ponownie znaleźć zatrudnienia. Odpowiedzi na pytanie dotyczące słabych stron pracowników po 50 roku życia były bardzo podobne do tych, w których podawali przyczyny, z powodu których nie mogą znaleźć pracy.

Potencjalna aktywność zawodowa osób 50+ w elastycznych formach zatrudnienia. Jednym z istotnych etapów badania była kwestia na ile osoby bezrobotne po 50 roku życia będą skłonne podjąć zatrudnienie w elastycznych formach zatrudnienia. W celu odpowiedzenia na to pytanie należało najpierw sprawdzić, jaki odsetek osób kojarzy elastyczne formy zatrudnienia. Okazało się, że tylko 34% respondentów słyszało o elastycznych formach zatrudnienia, natomiast pozostali nie spotkali się z tym pojęciem. W świadomości badanych osób elastyczne formy pracy kojarzone są z pracą sezonową - 27%, pracą na pół etatu  - 20%. 7% badanych rozumie je jako zatrudnienie tymczasowe na gorszych warunkach. Na podstawie badań można powiedzieć, iż elastyczne formy zatrudnienia kojarzą się osobom bezrobotnym jako „zastępcza” forma pracy, coś chwilowego. Elastyczne formy pracy postrzegane są jako mało atrakcyjna alternatywa dla tradycyjnych form zatrudnienia głównie z powodu zupełnego braku wiedzy na ich temat.

Jako najbardziej atrakcyjną formę pracy spośród elastycznych form zatrudnienia, osoby badane na pierwszym miejscu wymieniały pracę na czas określony - 33,3%, drugą najbardziej popularną formą było samozatrudnienie - 17,2%. Najmniejszą popularnością wśród badanych cieszyła się praca tymczasowa - 3,0%, natomiast nikt nie wskazał pracy na umowę cywilno-prawną jako atrakcyjną. Taki stan rzeczy może wynikać z faktu, iż u osób tych dominuje potrzeba stabilizacji lub wynika to po prostu z nieznajomości pozostałych form zatrudnienia, poza wymienioną umową na czas określony i działalnością gospodarczą. Niski odsetek wskazań na pracę tymczasową może być efektem obaw przed nagłą utratą pracy. Potrzebę stabilizacji może potwierdzać fakt, że 72,3% badanych chciałoby pracować w państwowej instytucji, ponieważ praca w tych instytucjach kojarzona jest przez badanych ze stabilnością, jasnymi zasadami i uczciwym traktowaniem pracowników (wypłacanie pensji, opłacanie składek, przestrzeganie przepisów), co jest zgodne z podanymi słabymi stronami elastycznych form zatrudnienia, wśród których aż 34,1% osób wskazało możliwość utraty pracy w każdej chwili. Najbardziej atrakcyjne są te formy pracy elastycznej, które co do zasady zbliżone są do tradycyjnego zatrudnienia w pełnym etacie na czas nieokreślony. Wielu badanych miała też problem z opisaniem na czym polegają poszczególne formy pracy, co może zaburzać wyniki badań.

W przypadku percepcji pracy elastycznej tylko 9% badanych uważa, iż jest to praca lepsza niż praca wykonywana na stałe, 36% ankietowanych nie potrafiło jednoznacznie określić się w tej kwestii, natomiast 55% respondentów uważa, że jest to praca gorsza od tradycyjnego zatrudnienia.

W sytuacji bezrobocia, szczególnie długotrwałego, wymagania, co do poszukiwanej pracy obniżają się, większość osób chciałaby znaleźć jakąkolwiek pracę. Zjawisko to pojawiło się również w przeprowadzonych badaniach - jedna trzecia respondentów pytana o korzyści wynikające z elastycznych form zatrudnienia wskazywała fakt, iż stanowią one w ogóle możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy. Drugim najczęściej wymienianym aspektem jest uzyskiwanie korzyści finansowych. Tylko nieliczni wskazywali specyficzne korzyści wynikające z elastycznych form zatrudnienia: dla 8,9% badanych korzyścią były elastyczne godziny pracy; 2,2% wskazywała, iż korzyścią jest dostosowanie do potrzeb osób bezrobotnych intensywności pracy, 3,3% respondentów wskazywało, iż jest to praca krótkoterminowa, 2,2% uznała, że to idealna praca by szybko zarobić i „gdzieś się zaczepić”, uznając te formy jako proces rekrutacji do pracy tradycyjnej. Elastyczne formy zatrudnienia mogą być zatem traktowane jako sytuacja przejściowa pomiędzy zatrudnieniem na stałe a utratą pracy, w której możemy oprócz pozyskiwania środków finansowych zdobyć doświadczenie, taką korzyść wskazało 3,3% respondentów. Zatrudnienie w alternatywnych formach pozwala na utrzymanie aktywności na rynku pracy, a sam fakt posiadania pracy pozwala na utrzymanie równowagi w funkcjonowaniu społecznym osób bezrobotnych. Zmienia się wówczas samopoczucie osób bezrobotnych - obraz siebie, stąd elastyczne formy pracy są atrakcyjne nawet dla osób, które traktują je w sposób przejściowy i chwilowy. Fakt posiadania pracy elastycznej zwiększa szanse osób bezrobotnych na znalezienie stałego zatrudnienia, aktywizując je oraz zwiększając liczbę potencjalnych kontaktów, dzięki którym możemy znaleźć pracę w ramach własnej inicjatywy.

Wśród słabych stron elastycznych form pracy, najczęściej wskazywana była „możliwość utraty pracy w każdej chwili”. Oprócz niepewności zatrudnienia, podkreślano również jej krótkoterminowy charakter oraz brak ochrony socjalnej pracownika, niepełne ubezpieczenia społeczne oraz „nie wliczanie czasu pracy do emerytury”, szczególnie w aspekcie umów cywilno - prawnych. Co czwarty ankietowany nie potrafił wskazać słabych stron elastycznych form zatrudnienia, natomiast 2,3% respondentów jako słabą stronę wskazała „niejasność co do formy zatrudnienia”, brak znajomości poszczególnych form zatrudnienia nietradycyjnego.

Osoby pracujące w elastycznych formach zatrudnienia są postrzegane przez respondentów, jako osoby, które ze względu na brak zatrudnienia w tradycyjnych formach pracy, niejako pod przymusem, z braku „alternatywy” podjęły pracę w alternatywnych formach. Połowa ankietowanych uważa, że jest to jedyny rodzaj pracy, jaki osoby pracujące w tych formach są w stanie podjąć, ze względu na fakt, iż nie potrafią znaleźć zatrudnienia na stałe - 50% oraz ze względu na swoje niewystarczające kwalifikacje - 33%. Przyczyny podejmowania zatrudnienia w elastycznych formach zatrudnienia upatrywane są w większości w czynnikach zewnętrznych, aniżeli wewnętrznych motywach pracownika.

Ostatnią badaną kwestią była postawa ankietowanych wobec starości, do zmian jakie zachodzą w człowieku wraz z biologicznym procesem starzenia się oraz jak te zmiany wpływają na funkcjonowanie zawodowe. Dla większości badanych starość kojarzy się z czymś negatywnym, prawie połowa respondentów wskazała, że starość kojarzy z chorobą. Jako obserwowalne zmiany w funkcjonowaniu, w porównaniu do okresu młodości, co czwarty badany wskazywał „mniej siły fizycznej”. Ponadto uwidoczniła się tendencja w przedziale wiekowym 50 – 60 lat, w której wraz z wiekiem rodzi się lęk przed ograniczonymi środkami do życia oraz biedą. Im bliżej sześćdziesiątego roku życia, tym lęk ten był większy, co badani łączyli z wizją niskiej kwoty emerytury. Badani podkreślali również fakt wolniejszego nabywania nowych umiejętności, natomiast trudności w uczeniu się nowych zadań ponownie były bardziej związane z lękiem przed w ogóle czymś nowym, obawą przed „nowoczesną technologią” oraz lękiem przed społeczną ekspozycją własnych ułomności.

Z przeprowadzonych badań jednoznacznie wynika po pierwsze, że z psychologicznego punktu widzenia elastyczne formy zatrudnienia w pełni odpowiadają możliwościom tego etapu rozwojowego. Po drugie pierwszoplanowa staje się potrzeba doinformowania osób 50+ o elastycznych formach zatrudnienia. Brak orientacji w tej tematyce jest podstawowym problemem blokującym podejmowanie w nich zatrudnienia. 

Wytyczne do strategii

Bardzo ważne jest by wszelkie podjęte działania uwzględniały trzech odbiorców: osoby po 50 roku życia; instytucje rynku pracy i przedsiębiorców. 

1. Wsparcie rozwoju elastycznych form zatrudnienia skojarzone z zatrudnieniem pracowników po 50 roku życia swój początek powinno mieć w działaniach promocyjnych.
2. Dla osób po 50 roku życia należałoby stworzyć specjalny pakiet kursów podnoszących kwalifikacje zawodowe oraz szkoleń umiejętności psychospołecznych.
3. Bardzo ważnym instrumentem pracy z osobami bezrobotnymi jest poradnictwo zawodowe, którego celem jest optymalizacja alokacji ludzi w strukturze zawodów, wspieranie osoby w identyfikacji zawodowej oraz promowanie optymalnego stylu życia, którego ważną częścią jest praca.
4. Grupą, na której należy skoncentrować działania są przedsiębiorcy, którzy często nie zdają sobie sprawy, czym tak właściwie są elastyczne formy zatrudnienia, jakie korzyści wynikają ze stosowania właśnie tego rodzaju rozwiązań, kiedy warto je stosować, w jaki sposób wdrożyć je do firmy, w jaki sposób zarządzać elastycznością pracowników.
5. Z uwagi na fakt, iż najbardziej rozpoznawalną instytucją rynku pracy jest powiatowy urząd pracy, kojarzą go prawie wszyscy badani (99%), a pozostałe instytucje rynku pracy są raczej mało znane, co również wpływa na niewielki odsetek korzystania z agencji zatrudnienia (agencji: pośrednictwa pracy, doradztwa personalnego, doradztwa zawodowego, pracy tymczasowej, itp), powinno włączyć się prywatne instytucje rynku pracy oraz cały sektor społeczny – w tym głownie organizacje NGO w akcje propagowania korzystania z elastycznych form zatrudnienia wśród starzejącego się społeczeństwa.

Na koniec pozwolę sobie przytoczyć, już bez komentarza słowa samych badanych – podawane przez nich pomysły na to, co można zrobić, aby im pomóc i poprawić ich sytuację na rynku pracy. Co czwarty respondent uznał, że należy po prostu zapewnić pracę. 12% ankietowanych odpowiedziało, że należy zmienić mentalność pracodawców, ich stereotypowe nastawienie do zatrudniania pracowników w wieku 50+. Co dziesiąty badany zaproponował, aby zastosować jakieś ulgi w opłacaniu składek na ubezpieczenie dla pracodawców zatrudniających pracowników po 50-tym roku życia. Inne pomysły na poprawienie sytuacji bezrobotnych 50+ to zapewnienie im szkoleń, kierowanie ich do prac mało uciążliwych, czy w ogóle zmiana przepisów prawa pracy ułatwiająca pracodawcom zatrudnianie osób starszych do pracy.

dr Małgorzata Dobrowolska